Avanse Jistis Atravè Temwayaj Ekspè

Se avèk anpil antouzyas ke N-Map pibliye nouvo fim nou: Avanse Jistis Atravè Temwayaj Ekspè.

(For English, please click here.)

An novanm 2013, patnè nou—Bureau des Avocats Internationaux (BAI)ak Institute for Justice and Democracy in Haiti (IJDH)— envite nou al Ayiti pou n pwodui yon fim ki sipòte plis itilizasyon temwayaj ekspè nan tribunal Ayiti. Fim nan fèt prensipalman pou jij, komisè, ak avoka men se yon mesaj inivèsèl: temwayaj ekspè enpòtan anpil pou pwosè kriminèl, e sitou nan ka vyòl.

Jij pa ni doktè, ni sikològ ou ekspè nan balistik. Men yo rann jijman sou ka ki baze sou prèv ki sot nan sektè sa yo. Donk, anpil tribinal konn rele ekspè pou yo ede jij yo konprann detay yon ka oubyen pou ede avoka yo oryante ka ki baze sou prèv syantifik. Epoutan, ann Ayiti, pa gen anpil moun ki itilize temwayaj ekspè nan pwosè kriminèl. San gid, jij pa ka pran desizyon kòrèk pou pleyan an oubyen akize a. Absans ekspètiz saa lakòz ke yo rann yon jistis ki pa konplèt.

Malgre li enpòtan pou tribunal ayisyen itilize temwen ekspè nan tout pwosè kriminèl, nesesite a pi ijan nan ka vyolans seksyèl. Nan ete ane pase, jij te rejte plizyè ka vyolans seksyèl paske viktim yo te gen bon jan sentòm chòk : enkapasite pou yo sonje detay krim nanoubyen bay yon temwayaj ki differan chak fwa. Literati sikyatrik modèn rekonèt konpòtman sa a kòm yon bagay kouran kay viktim vyòl ki twomatize. Men jij yo pa abitye ak konpòtman moun apre vyòl epi yo itilize temwayaj ki diferan chak fwa yo kòm prèv ke pa-t gen krim. Nan ka sa yo, se pa sèlman akize a, men se sistèm jidisyè Ayiti a tou ki fè viktim nan mal.

Nesesite ekspètiz medikal souliyen enpòtans temwayaj ekspè nan ka vyòl. Nan yon ka yo dekri nan fim nan, yon pleyan ki pako gen dizan t-ap chèche jistis akoz yo te vyole li, men jij yo te twonpe yo lè yo te kwè ke yon timoun laj sa a ki pako fè sèks ta dwe senyen lè yon moun vyole-l. Jinekològ la eksplike tribunal la ke menm si pifò timoun senyen nan ka vyòl, gen eksepsyon. Li te kapab di jij yo pandan pwosè a ke pliske timoun nan pa-t senyen sa pa vle di ke yo pa-t vyole-l. Li te reyisi konvenk jij yo, ki t-ap bay yon lòt vèdik si se pa-t sa, ke vyòl kab fèt san senyman nan ka konsa.

Tou denyèman, yon mèt kay te fè kadejak britalman sou sèvant ki t-ap travay lakay li. Lè fi a pote ka a devan tribunal,devan yon komisè epi apre devan yon koudapèl, tribinal la deklare ke dèske fi a pa-t sove lè yo panse li te gen yon chans, sa vle di te gen konsantman. Pa-t gen konsantman. La ankò, li kouran pou yon fi rete kay moun ki vyole-l la akoz chòk sezisman an ak laperèz. Yon ekspè ka ede jij konprann fenomenn sa a e vinn lakòz viktim nan rive jwenn jistis.

Screenshot 2014-06-27 13.44.23

 

N-Map ak patnè nou nan BAI pral distribye fim sa a bay jij ak komisè pandan vakans ete a kòm pwosè pral rekòmanse apre kèk mwa. Nou gen de objektif : Premyèman, konvenk moun ki travay nan domèn jistis sou enpòtans temwayaj ekspè epi dezyèmman, montre ke kamarad yo konn itilize temwayaj ekspè e li fasil pou aplike. Epitou, anpil gwoup dwa fanm—tankou patnè nou nan KOFAVIV—mande pou yo ajoute videyo a nan atelye yo. Nou planifye pou-n travay ak Bawo Ayiti a pou-n foure videyo a nan pwogram detid obligatwa pou tout nouvo avoka ann Ayiti tou.

Kapasite videyo sa a pou-l ankouraje yo konsidere temwayaj ekspè pi lwen pase tribunal Ayiti banm anpil espwa. Li fè m kwè pi plis toujou ke nou bezwen temwayaj ekspè pou n rive bay vrè jistis e erezman, se pa sèl mwen menm ki kwè sa.

Carlos Hercule, Prezidan Bawo Ayiti a di « Gen anpil enjistis ki fèt à ce niveau. E pou pwoblèm sa a rezoud, fòk yo vini avek la preuve scientifique, fòk yo vini avèk l’expertise. » Anpil jij ak komisè mwen kesyonnen dakò ak Mèt Carlos. An reyalite, pandan semèn nou t-ap filme ann Ayiti a, mwen rankontre moun ki pa dakò. Sa-k etonan seke de moun ki pa-t dakò yo se ekspè : yon jinekològ ak yon sikològ. Pliske sa te twouble lespri m, mwen te mande yo poukisa. Toulède banm menm repons: plis tan nan tribinal ap temwaye pou viktim vle di mwens tan nan pratik pou ofri sèvis medikal ou sikolojik ke pèp ayisyen an bezwen anpil.

Repons sa yo ke mwen pa-t atann fè-m panse yon lòt jan soupotansyèl videyo a genyen pou-l soulaje pri ak chay resous imèn temwayaj ekspè yo—pa sèlman ann Ayiti, men nan lòt sistèm jidisyè ki pa gen anpil resous tou. Menm isit Ozetazini, pri temwayaj ekspè a favorize biwo legal ki gen lajan. Pou defandè piblik—tankou Brooklyn Defender Service—pri ekspè yo twò chè menm si temwayaj ekspè konn bay pi bon rezilta. Fòk nou mande: Menm si nou itilize temwayaj ekspè toupatou, ki avantaj l-ap bay moun ki ka peye?

Donk, èske videyo oubyen nouvo medya ka garanti ke pleyan pitit sòyèt, e menm akize yo tou, ap gen menm chans pou benefisye temwayaj ekspè? Sa a se yon sijè pou yon lòt fwa…

Haiti, Haitian Sunset Nov2013

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s